خانه / کلام و عقائد / شاطبی و عدالت صحابه (۳)

شاطبی و عدالت صحابه (۳)

در نوشته های قبل در مورد ادله شاطبی از قرآن کریم و روایات برای عدالت صحابه و رد آن ادله مطالبی بیان شد.

 

اجماع

اجماع یکی دیگر از راه‌های اثبات عدالت صحابه است که در این بخش به آن خواهیم پرداخت. هر چند ایشان لفظ اجماع را به صراحت به کار نبرده است ولی از قرائنی مانند به کار بردن لفظ جُمْهُورَ الْعُلَمَاءِ یا السَّلَفَ وَالْخَلَفَ مِنَ التَّابِعِینَ وَمَنْ بَعْدَهُم می توان چنین استفاده ای کرد که نظر ایشان از این دلیل همان اجماع است. نکته‌ی دیگری که باید در ابتدا به آن اشاره کرد و مستدِل نیز به آن توجه دارد این است که دلالت این دلیل و در حقیقت اجماع فی الجمله است به این تقریب که هر چند در اعتماد و اتکای علماء به اقوال صحابه اختلاف وجود دارد ولی همین امر اثبات می کند که قول صحابی حجیت دارد به بیان دیگر برخی از علماء تنها قول شیخین را حجت دانسته اند و برخی قول سه خلیفه و امیرالمومنین علیه السلام را حجت می دانند و برخی نیز کل قول کلیه صحابه را حجت می دانند[۱]. از این مقدمه چنین می توان نتیجه گرفت که در اصل تمسک به قول صحابی اشکالی وجود ندارد ولی در افرادی که می توان به قول آنها تمسک کرد اختلاف وجود دارد پس نزاع ما صغروی است ولی در کبری به زعم مستدل اختلافی وجود ندارد.

مستدل برای این ادعا چند دلیل ذکر می کند که به صورت تیتروار به آنها خواهیم پرداخت.

الف- مستدل می گوید در بین سلف و خلف از تابعین و حتی بعد از آنها چنین رسم بوده که هرگز با کلامی که از یک صحابی نقل شده مخالفت نمی کردند و اگر مخالفتی بین دو عالم دینی پیش می آمد قول کسی که موافق قول صحابه بود اخذ می شد و ریشه این امر اعتماد به قول صحابه و حجیت قول آنهاست.

ب- دلیل دیگر ایشان کلامی است که شافعی نقل می کنند که وی گفته کسی که درجه اجتهاد نرسیده از کسی نمی تواند تقلید کند مگر از صحابی و این امر نشان از جلالت شان صحابه دارد چرا که در امور دینی مرجع مردم قرار می گیرند.

ج- مساله بعد که ایشان به آن اشاره می کند روایات متعددی است که در منزلت صحابه و وجوب تبعیت از آنها وارد شده است[۲].

اما جواب به این استدلال از چند طریق ممکن است:

الف- دلیل اول ایشان بر فرض اینکه در خارج واقع شده و صحت داشته باشد اولا نهایت امری را که ثابت می کند این است که سلف و خلف آن قولی از صحابی که اوثق و اوصل باشد را نقل می کنند و به آن عمل می کنند و هر چه مطابق آن باشد را حجت قرار می دهند نه اینکه هر کلامی که از هر صحابی وارد شده باشد هر چند معارض با کلام دیگری باشد مورد اعتنا قرار دهند پس عمل به آنچه اوثق و اوصل باشد با اینکه قول صحابی حجیت دارد پس به آن باید عمل کرد فرق دارد. ثانیا این حرف در جایی صحیح است که تمامی صحابه در مورد امری متفق القول باشند در حالیکه ما در مقاله اثبات عدالت صحابه توسط شاطبی بوسیله روایات و رد آن تذکر دادیم که در موارد متعدد صحابه با یکدیگر اختلاف داشتند.

ب- در مورد مطلبی که از قول شافعی نقل شده اولا باید گفت نظر ایشان یکی از چندین قول مطرح در این مساله است و اصل آن مورد قبول همه نیست[۳]. ثانیا سلمنا که تقلید از صحابی جایز باشد حتی بر فرض لا علی التعیین، از تمامی صحابی که نمی توان تقلید بلکه از یک صحابی می توان تقلید کرد و با همین امر ملزم به کنار گذاشتن قول سایر صحابی می شویم و استدلال منجر به خلف می شود چون مستدل در این مقام بود که حجیت قول کلیه صحابی را ثابت کند در حالیکه اینجا تنها قول یک صحابی حجت واقع شد. ثالثا این نوع ترجیح یعنی حجیت قول صحابه به صرف تقلید یک یا چند فرد از آن از مسائلی نیست که بتواند سبب حجیت امری شود و از علماء کسی قائل به این طریق حجیت نشده است.

ج- در مقاله ی اثبات عدالت صحابه توسط شاطبی بوسیله روایات و رد آن آخرین اشکالی که به استدلالات مستدل وارد کردیم این بود که شما توسط قول صحابه درصدد اثبات حجیت قول صحابه هستین که منجر به دور خواهد شد. که اشکال مذکور در این استدلال نیز وارد خواهد شد. ضمن اینکه اگر دلیل شما روایات باشد این اجماع مدرکی خواهد شد که به عنوان یک دلیل مستقل نمی تواند مورد استفاده قرار گیرد[۴].

 

پانویس:

[۱] برای مطالعه اقوال بیشتر در این مساله ر.ک: المستصفى، أبو حامد محمد بن محمد الغزالی الطوسی (المتوفى: ۵۰۵هـ)، تحقیق: محمد عبد السلام عبد الشافی، ناشر: دار الکتب العلمیه، نوبت چاپ: اول ۱۴۱۳هـ – ۱۹۹۳م، مجلدات:۱، ص ۱۶۸: الْأَصْلُ الثَّانِی مِنْ الْأُصُولِ الْمَوْهُومَهِ قَوْلُ الصَّحَابِیِّ…

[۲] با کمی تصرف و تلخیص الموافقات، شاطبی، محقق : أبو عبیده مشهور بن حسن آل سلمان، ناشر : دار ابن عفان، نوبت چاپ، اول ۱۴۱۷هـ/ ۱۹۹۷م، مجلدات: ۷، ج۴، ص ۴۴۹ تا ۴۵۵.

[۳] برای مطالعه اقوال در مساله ر.ک بیان المختصر شرح مختصر ابن الحاجب، محمود بن عبد الرحمن (أبی القاسم) ابن أحمد بن محمد، أبو الثناء، شمس الدین الأصفهانی (المتوفى: ۷۴۹هـ)، محقق: محمد مظهر بقا، ناشر: دار المدنی، السعودیه، نوبت چاپ، اول ۱۴۰۶هـ / ۱۹۸۶م، مجلدات: : ۳، ج ۳، ص ۳۲۳: مَسْأَلَهٌ: الْمُجْتَهِدُ قَبْلَ أَنْ یَجْتَهِدَ مَمْنُوعٌ مِنَ التَّقْلِیدِ…

[۴] با کمی تصرف، تلخیص و اضافات الأصول العامه فی الفقه المقارن‏، محمد تقی حکیم، ناشر: مجمع جهانی اهل بیت( ع) قم، نوبت چاپ: دوم‏ ۱۴۱۸، ص ۱۳۵ و ۱۳۶.

درباره ی عبدالحجت حق جو

همچنین ببینید

شاطبی و عدالت صحابه (۱)

یکی از ارکان و پایه های اساسی فقه اهل سنت مبتنی بر لزوم اعتقاد به عدالت صحابه یا به قولی حجیت قول آنهاست. برای عدالت صحابه که منجر به حجیت قول آنها می شود چندین دلیل ارائه شده است که در این نوشته نظرات شاطبی در کتاب الموافقات را ذکر خواهیم کرد. وی یکی از علما اهل سنت در قرن 8 هجری است.

ماه رجب، ماه امیرالمومنین علیه السلام

در میان ماه های قمری برخی ویژگیهای خاص و منحصر به فردی دارند. از جمله ی این ماه ها، رجب المرجب است که در روایت لقب شهر الاصم به آن داده شده است: أَلَا إِنَّ رجب شَهْرُ اللَّهِ الْأَصَمُّ وَ هُوَ شَهْرٌ عَظِيمٌ وَ إِنَّمَا سُمِّيَ الْأَصَمَّ لِأَنَّهُ لَا يقائه شَهْرٌ مِنَ الشُّهُورِ حُرْمَةً وَ فَضْلًا عِنْدَ اللَّهِ تَبَارَكَ وَ تَعَالَى وَ كَانَ أَهْلُ الْجَاهِلِيَّةِ يُعَظِّمُونَهُ فِي جَاهِلِيَّتِهَا فَلَمَّا جَاءَ الْإِسْلَامُ لَمْ يَزْدَدْ إِلَّا تَعْظِيماً وَ فَضْلا . آگاه باشید که رجب ماه اصم خدا و ماه بزرگى است و براى آن اسمش را اصم ناميدند چرا كه هيچ ماهی نزد خداى تبارك و تعالى در حرمت و فضيلت قرين او نيست. مردم جاهليت در دوران جاهليت خود آن را محترم ميدانستند و اسلام هم جز فضل و احترام بر آن نيفزود.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *