خانه / قرآن کریم / شاطبی و عدالت صحابه (۱)

شاطبی و عدالت صحابه (۱)

یکی از ارکان و پایه های اساسی فقه اهل سنت مبتنی بر لزوم اعتقاد به عدالت صحابه یا به قولی حجیت قول آنهاست. برای عدالت صحابه که منجر به حجیت قول آنها می شود چندین دلیل ارائه شده است که در این نوشته نظرات شاطبی در کتاب الموافقات را ذکر خواهیم کرد. وی یکی از علما اهل سنت در قرن ۸ هجری است.

 

قرآن کریم

اولین دلیل وی آیاتی از قرآن کریم نسبت به مدح صحابه است. این آیات از این قرارند:

الف- «کُنْتُمْ خَیْرَ أُمَّهٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاس [آلِ عِمْرَانَ/۱۱۰] شما بهترین امتى هستید که پدیدار شده‏‌اید».

ب- «وَکَذَلِکَ جَعَلْنَاکُمْ أُمَّهً وَسَطًا لِتَکُونُوا شُهَدَاءَ عَلَى النَّاسِ وَیَکُونَ الرَّسُولُ عَلَیْکُمْ شَهِیدًا [الْبَقَرَهِ/۱۴۳] و همان گونه شما را امتى میانه قرار دادیم تا بر مردم گواه باشید و پیامبر هم گواه بر شما باشد».

ج- «لِلْفُقَرَاءِ الْمُهَاجِرِینَ الَّذِینَ أُخْرِجُوا مِنْ دِیَارِهِمْ وَأَمْوَالِهِمْ یَبْتَغُونَ فَضْلًا مِنَ اللَّهِ وَرِضْوَانًا… إلى قوله: وَالَّذِینَ تَبَوَّأُوا الدَّارَ وَالْإِیمَانَ [الْحَشْرِ/۸-۹] براى فقیران مهاجرى است که از دیار و اموالشان بیرون رانده شده‏ اند، در حالى که فضل و خشنودى خدا را مى‌‏جویند… تا این کلام خداوند متعال: و کسانى که پیش از مهاجران در سراى هجرت و ایمان جاى گرفتند».استدلال به این آیات با چند مقدمه میسر خواهد شد.

الف- این آیات دال بر این هستند که کسانیکه پیامبر گرامی اسلام صلی الله علیه وآله وسلم را درک کرده اند[۱] بر سایر امم افضلیت دارند.

ب- این آیات و خصوصا آیه ای که در بند «ب» ذکر شده است، دال بر عدالت آنها به صورت مطلق دارد.

در نتیجه مشافهین یا کسانیکه در زمان ابتدای اسلام بودند ضمن افضلیت عدالت نیز دارند پس می توان به اقوال آنها به صورت مطلق اعتماد کرد.

در ادامه وی دفع و دخل مقدری انجام می دهند و می گوید: اگر کسی به ما اشکال کند که این آیات عام هستند و شامل تمامی مسلمانان می شود پس اختصاص آن به صحابه صحیح نیست در جواب ما می گوییم:

الف- صحابه مخاطبان اصلی آیات قرآن کریم هستند و اگر بخواهیم غیر از اینها را داخل در این عمومات قرار دهیم نیاز به دلیل دیگری داریم که آن دلیل یا مثلا قیاس است یا آیه ای دیگر از قرآن کریم.

ب- سلمنا که عمومیت مورد پذیرش قرار گیرد، صحابه اولین گروهی هستند که مورد خطاب آیه قرار میگیرند چرا که آنها در مباشرت با وحی بودند پس آنها نسبت به این حکم اولویت دارند.

ج- صحابه نسبت به این احکام اولویت دارند چرا که اوصاف ذکر شده در این آیات در مورد آنها تطابق بیشتری دارد و همین تطابق نشان می دهد که اتصافشان به وصف عدالت بر دیگران اولویت دارد.

د- شاهد ما بر ادعای صحت تطبیق این آیات در صحابه این است که در دوره های بعد، اهل سنت از صحابه بدون هیچ مماشات وخدشه ای نقل روایت کرده اند و در این امر اختلافی نیز نداشته اند و این ذکر خبر از آنها بر عدالت صحابه دلالت می کند[۲].

تا اینجا استدلال شاطبی نسبت به آیات قرآن کریم به پایان رسید.

اما رد دلایل ایشان به چند استدلال امکان دارد:

الف- هر چند در آیات قرآن کریم افضیلت صحابه بر سایر امم ذکر شده ولی اولا این مطلب قابل تطبیق بر کل آنها نیست چرا که در افعل تفضیل لازم نیست همه افراد این صفت را داشته باشند و اگر یک نسبتی از آنها نیز این صفت را داشته کاربرد افعل تفضیل کفایت می کند ثانیا آیه شریفه در مقام اثبات حجیت قول آنها نیست بلکه همانطور که در ادامه آیه نیز ذکر شده خداوند متعال می فرمایند تامرون بالمعروف و تنهون عن المنکر پس بهترین امت در نزد خداوند کسانی هستند که امر به معروف و نهی از منکر انجام می دهند و این مساله ربطی به حجیت قول آنها ندارد.

ب- وی ادعا کرد مخاطبین آیات بالاصاله صحابه هستند ولی ما در جواب می گوییم اولا چنین نیست که مخاطب بالاصاله صحابه باشند و بقیه با دلیل دیگر داخل در این خطابات شوند چرا که دراین صورت لازم می آید تنها کسانی مخاطب آیه باشند که در مجلس در حضور پیامبر حضور داشته باشند و کسانی که در آن مجلس حضور ندارند را در برنگیرد چرا که می دانیم صحابه در اسلام تقدم و تاخر داشته اند ضمن اینکه همیشه همه آنها در محضر پیامبر نبودند که از کلمات قرآن کریم به صورت مستقیم استفاده کنند و طبق تعریف اهل سنت صحابه کسی است که حتی یک بار به ملاقات پیامبر اکرم صلی الله علیه وآله وسلم نائل آمده باشد.

ج- ادعای ایشان بر اولویت در برگرفتن آیات نسبت به صحابه واضح البطلان است چرا که این آیات از قبیل قضایا حقیقه هستند نه خارجیه و شخصیه به این معنا که وقتی این آیات نازل شدند نسبت به همگی مسلمانان نسبتش یکیست و اولویت در دخول در این عبارات معنا ندارد.

د- اگر ادعای ایشان نسبت به اختصاص آیات به صحابه را بپذیریم مبتلا به مشکل عدم شمول احکام نسبت به غیر صحابه می شویم در حالیکه می دانیم آیات و احکام قرآن کریم نسبت به تمامی مسلمانان یکسان است[۳].

ادامه دارد..

 

پانویس:

[۱] در نزد اهل سنت، یک از پایه های اصلی تعریف اصطلاحی صحابه درک رسول مکرم اسلام صلی الله علیه وآله وسلم است.

[۲] با کمی تصرف و تلخیص الموافقات، الموافقات، شاطبی، محقق : أبو عبیده مشهور بن حسن آل سلمان، ناشر : دار ابن عفان، نوبت چاپ، اول ۱۴۱۷هـ/ ۱۹۹۷م، مجلدات: ۷، ج۴، ص ۴۴۶ تا ۴۴۹.

[۳] با کمی تصرف و تلخیص الأصول العامه فی الفقه المقارن، الأصول العامه فی الفقه المقارن، محمد تقی حکیم، ناشر: مجمع جهانی اهل بیت( ع) قم‏، نوبت چاپ: دوم‏ ۱۴۱۸ ق‏، المتن، ص: ۱۲۹ تا ۱۳۱.

درباره ی عبدالحجت حق جو

همچنین ببینید

نظر غزالی در مورد عدالت صحابه

در نوشته های گذشته گفتیم برخی اهل سنت اصل عدالت صحابه را یک مساله مسلم دانسته و برای آن استدلالاتی هم ذکر می کنند در حالیکه گفتیم اشکالاتی از نظر کبروی و صغروی به این اصل وارد است. در مقابل برخی از علمای بزرگ اهل سنت این اصل را انکار کرده و آن را جزء اصول موهومه از ادله احکام بر شمرده‌اند و در اصل اشکال این دسته از افراد اشکالی کبروی است. یکی از این افراد غزالی از علمای قرن 6 هجری می باشد. در این نوشتار برخی عبارات وی در این باره را به نقل از کتاب المستصفی ذکر خواهیم کرد. وی در کتاب المستصفی به بررسی برخی مسائل علم اصول همت گمارده است.

شاطبی و عدالت صحابه (۳)

یکی از ارکان و پایه های اساسی فقه اهل سنت مبتنی بر لزوم اعتقاد به عدالت صحابه یا به قولی حجیت قول آنهاست. برای عدالت صحابه که منجر به حجیت قول آنها می شود چندین دلیل ارائه شده است که در این نوشته نظرات شاطبی در کتاب الموافقات را ذکر خواهیم کرد. وی یکی از علما اهل سنت در قرن 8 هجری است.

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *